Korzystając z naszych stron bez zmiany ustawień przeglądarki, pliki te zostaną zapisane w pamięci urządzenia. Dowiedź się więcej o naszej polityce prywatności i plikach cookies.
Wydział Szczepień
Wydział Szczepień logowanie lekarz logowanie pacjent


Wyszukaj lekarza
Znajdź punkt szczepień



Słownik pojęć
Wyjaśnienia terminów specjalistycznych



Nasi partnerzy
I instytucje

Czy wiesz że?

PSO
Program Szczepień Ochronnych, to zbiór wytycznych specjalistów chorób zakaźnych. W Polsce corocznie ustalany przez Główny Inspektorat Sanitarny, zatwierdzany przez Ministerstwo Zdrowia i następnie publikowany jako obowią...

Więcej...
Właściciel portalu:

Sokolska 60/6, 40-087 Katowice
Tel. +48 32 445 37 58
Fax: +48 32 790 53 59
© All Rights Reserved 2010
Biuro obsługi klienta:
bok@wydzialszczepien.pl

Redakcja:
redakcja@wydzialszczepien.pl

Szanowni Państwo,
Spółka Wakcymed Sp. z o.o. nie posiada uprawnień niezbędnych w udzielaniu porad czy konsultacji medycznych. Wszelkie pytania dot. szczepień prosimy kierować wyłącznie przez formularz Zapytaj eksperta.
Zmień rozmiar czcionki: A A A

Szczepionka BCG przeciw gruźlicy


Szczepionka BCG przeciw gruźlicy
Powiązane choroby: Gruźlica
Producent: BIOMED-LUBLIN, Statens Serum Institut
Szczepionka: obowiązkowa, żywa

 

 

CHARAKTERYSTYKA

 

Szczepionka przeciw gruźlicy (łac. tuberculosis) jest żywą szczepionką bakteryjną. Jej nazwa własna to Bacillus Calmette-Guérin (w skrócie BCG). Stosowana w Polsce od ponad 50 lat w Programie Szczepień Ochronnych (PSO) zawiera podtyp brazylijski prątka BCG (Moreau), który uznany jest za bezpieczny, a liczba odczynów niepożądanych jest stabilna i przewidywalna. Jak wynika z liczby zarejestrowanych w Polsce ciężkich, niepożądanych odczynów poszczepiennych, tj. zaburzeń stanu zdrowia, jakie występują po szczepieniu, podtyp brazylijski jest co najmniej 10-krotnie mniej reaktogenny od podtypu Kopenhaga.

 

Ochronny mechanizm działania szczepionki jest podobny do procesu rozwoju odporności przeciwgruźliczej, obserwowanego w przypadku naturalnego zakażenia.

 

W świetle aktualnej wiedzy, szczepionki BCG wykazują relatywnie niską skuteczność w zapobieganiu najczęstszej, płucnej postaci gruźlicy. Są z kolei wysoce skuteczne w zapobieganiu ostrym, ogólnoustrojowym postaciom gruźlicy, m.in. gruźliczemu zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych i rozsianej postaci gruźlicy wśród niemowląt.

 

Nie ma jednolitej opinii na temat czasu ochronnego działania szczepionki. Za specjalistami należy przyjąć, że jest to okres od 10 do 15 lat, chociaż może on być krótszy. Niektóre obserwacje Indian północnoamerykańskich wskazują jednak, że efekt ten może utrzymywać się nawet po kilkudziesięciu latach.

 

W praktyce stosowana jest polska szczepionka w postaci białego proszku. Jest ona pakowana po 10 lub 20 dawek szczepiennych z dołączonym rozpuszczalnikiem - 1 lub 2 ml, w zależności od ilości dawek. Ze względu na fakt, że szczepionka jest żywa, należy ją zużyć w ciągu 4 godzin, chroniąc przed światłem, a niewykorzystaną zniszczyć. BCG można podawać z innymi szczepionkami, ale nie można jej z nimi mieszać. Stąd wymaga się by iniekcję wykonywać w osobnych strzykawkach i w różne miejsca ciała.

 

Metodą stosowaną w Polsce jest metoda Mantaux. Polega ona na podaniu jednej dawki preparatu niezależnie od wieku, w wielkości 0,05 mg/0,1 ml śródskórnie w zewnętrzną, górną część lewego ramienia. Wykonanie szczepienia jest dość trudne technicznie i stąd też należy powierzyć je osobom z odpowiednim doświadczeniem. Zbyt głębokie podanie szczepionki skutkuje często niepożądanymi odczynami poszczepiennymi.Szczepionka BCG, Japonia

 

Szczepionka w organizmie wywołuje podobną reakcję, jaka występuje w przypadku naturalnego zakażenia prątkiem gruźlicy. Jest to wynikiem charakteru szczepionki - żywych, zdolnych do namnażania się prątków, z właściwościami antygenowymi i alergogennymi. Odporność poszczepienna jest więc odpornością komórkową, czyli odpornością, za którą odpowiedzialne są leukocyty. Pomimo tego, nie istnieje żaden test laboratoryjny mogący ocenić poziom odporności przeciwgruźliczej, zarówno indukowanej (wzbudzanej sztucznie) jak i naturalnej.

 

KWESTIE OTWARTE

 

Na chwilę obecną nie wyjaśniono do końca wszystkich wątpliwości dotyczących skuteczności szczepień, tak samo zresztą jak wspomnianej już kwestii czasu trwania odporności. Z tego powodu nie należy w żadnym przypadku opóźniać szczepień BCG, z wyjątkiem uzasadnionych przypadków. Zmiany w PSO są zgodne z rekomendacjami Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), wedle których zaleca się jednorazowe szczepienie BCG w okresie przed pierwszym kontaktem z chorobą, czyli najlepiej zaraz po urodzeniu. Skuteczność szczepień BCG w zapobieganiu gruźlicy płuc została oszacowana na około 50%, w zapobieganiu ostrym, krwiopochodnym, rozsianym postaciom gruźlicy na około 75-90%.

 

Obecnie WHO nie zaleca podawania kolejnych dawek szczepionek z powodu braku dowodów na to, że zwiększają one odporność. Dalsze istotne zmiany w PSO zapoczątkowane w 2006 roku to rezygnacja z ponownych, zapobiegawczych szczepień BCG w 12 miesiącu życia w przypadku braku blizny poszczepiennej, rezygnacja ze szczepień osób szczególnie narażonych na zakażenie prątkiem gruźlicy, zniesienie obowiązku wykonywania prób tuberkulinowych, polegających na celowym wywołaniu odczynu alergicznego drogą podania pacjentowi białka uzyskiwanego z hodowli prątka gruźlicy tzw. tuberkuliny, które zgodnie ze swym przeznaczeniem powinny być stosowane wyłącznie w przypadku podejrzenia zakażenia prątkiem gruźlicy.

 

Dawniej powodem do ponownych szczepień, czyli tzw. rewakcynacji, było wygasanie alergii tuberkulinowej, interpretowanej jako zanikanie odporności. Obecnie uważa się jednak, że odporność i alergia nie przebiegają równolegle, dlatego też wygaśnięcie nadwrażliwości nie stanowi dowodu na zanik odporności.

 

Pomimo, że szczepienia BCG są ważnym elementem nowoczesnych programów zwalczania gruźlicy, najlepszą metodą zapobiegawczą jest wczesne wykrycie choroby i skuteczna kuracja. Dostępne obecnie leki pozwalają na całkowite wyleczenie i powrót chorego do normalnego trybu życia i pracy.

 

PRÓBA TUBERKULINOWA RT 23

 

Próbę tuberkulinową skórną, zwaną dalej również testem, stosuje się wśród dzieci i młodzieży w celu identyfikacji zakażenia prątkiem gruźlicy. Nie stosuje się jej już natomiast jako narzędzia oceny alergii poszczepiennej, warunkującej dodatkowe szczepienie.

 

Test tuberkulinowy wykonuje się wprowadzając śródskórnie tuberkulinę, a następnie sprawdzając reakcję zapalną skóry. Odczyn ten stanowi ekspresję skórną ogólnoustrojowej reakcji obronnej organizmu na zakażenie prątkiem.

 

W Polsce stosuje się tuberkulinę PPD-RT-23 Tween 80, w postaci dwóch dawek w 0,1 ml roztworu, podawaną śródskórnie w środkową część lewego przedramienia. Test odczytuje się po 72 godzinach poprzez pomiar średnicy nacieku (nie rumienia), prostopadłej do długiej osi przedramienia, i jeżeli wynosi:

 

  • 0 - 5 mm - to odczyn jest ujemny,
  • powyżej 6 mm - odczyn jest dodatni,
  • powyżej 15 mm - odczyn wzmożony, stanowiący wskazanie do dalszej diagnostyki i ewentualnego leczenia profilaktycznego.

 

Próba tuberkulinowa jest mało czuła w przypadku obniżonej odporności typu komórkowego. Może być także fałszywie dodatnia lub ujemna, zakłócając prawidłową kwalifikację osób jako zakażonych lub nie. U osób szczepionych BCG oraz zakażoTest tuberkulinowynych prątkami środowiskowymi wynik testu tuberkulinowego może być fałszywie dodatni. Do przyczyn ujemnego odczynu tuberkulinowego możemy zaliczyć bardzo młody lub bardzo podeszły wiek, choroby wirusowe, choroby metaboliczne takie jak cukrzyca, niewydolność nerek, sarkoidoza, choroby nowotworowe, przede wszystkim układu chłonnego lub ziarnicę złośliwą. Odczyn tuberkulinowy może również stać się ujemny w przebiegu leczenia immunosupresyjnego, hamującego proces wytwarzania przeciwciał i komórek odpornościowych, a stosowanego chociażby w celu zapobiegnięcia odrzuceniu przeszczepu, jak i w kuracji onkologicznej lekami cytoredukcyjnymi, tj. zmniejszającymi masę guza. Chorzy poddawani tym programom leczenia stanowią tzw. grupy ryzyka zachorowania na gruźlicę. Odczyn tuberkulinowy może być przejściowo ujemny w czasie ciąży. Najważniejszy jest fakt, że może być on ujemny w bardzo ciężkiej postaci gruźlicy, a więc w przebiegu prosówki, serowatego zapalenia płuc, czy zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych na tle gruźliczym.

 

Pomimo licznych ograniczeń, próba tuberkulinowa jest cennym badaniem pomocniczym. Samodzielnie nie może być jednak podstawą rozpoznania klinicznego.

 

WSKAZANIA DO SZCZEPIEŃ

 

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) rekomenduje jednorazowe szczepienia BCG noworodków w krajach o wysokim ryzyku infekcji i zapadalności na gruźlicę. W Polsce szczepienia BCG są obowiązkowe. Odpowiednie rozporządzenie zostało wprowadzone w 1955 roku. Od 2006 roku obowiązkowi temu podlegają wyłącznie noworodki w pierwszej dobie życia.

 

W krajach o niskim ryzyku gruźlicy, w rodzaju Niemiec, czy Szwecji, szczepienia BCG wykonuje się jedynie w grupach ryzyka, np. u dzieci robotników, lub w określonych grupach imigrantów. Z kolei Stany Zjednoczone rozważają obecnie wprowadzenie szczepień wśród personelu medycznego, narażonego na kontakt z osobami chorymi na gruźlicę wielolekooporną.

 

W Europie powszechnie stosuje się szczepionkę BCG. Trwają jednak badania nad nową, bardziej uniwersalną szczepionką przeciwgruźliczą.

 

PRZECIWWSKAZANIA

 

Będąc szczepionką żywą, BCG posiada wiele przeciwwskazań. Szczepionka nie może być stosowana u noworodków o masie ciała poniżej 2000 g, nieprzystosowanych do życia, u których występują zaburzenia krążenia i oddychania, u których nie wykształcił się odruch ssania oraz które wymagają przebywania w inkubatorze i karmienia sondą. Przeciwwskazaniu podlegają również przypadki noworodków cierpiących na schorzenia o ciężkim przebiegu, w rodzaju stanu zamartwiczego, cierpiących na ciężkie wady rozwojowe, ciężki uraz porodowy, intensywną żółtaczkę z podejrzeniem konfliktu serologicznego, zapalenie płuc, wszelkie choroby skóry oraz u których występuje biegunka i wymioty.

 

Zakazem szczepień objęte są także osoby z wrodzonymi niedoborami immunologicznymi, u których podanie szczepionki groziłoby rozsianiem prątków w organizmie. Jeżeli są to niedobory o charakterze pierwotnym, które w przypadku noworodków są niezwykle ciężkie do stwierdzenia, wówczas występuje stały i bezwzględny zakaz szczepień. Na okoliczność niedoborów nabytych, przeciwwskazanie obowiązuje wyłącznie w okresie do ustąpienia objawów.

 

Do pozostałych przeciwwskazań należą: przebyta gruźlica; dodatni odczyn tuberkulinowy; choroby nowotworowe; schorzenia infekcyjne skóry na wypadek obaw przed wystąpieniem powikłań wtórnych; ostro przebiegające schorzenia; leczenie immunosupresyjne; niedawno przebyte schorzenia, po których przejściowo odczyn tuberkulinowy daje wynik ujemny; stan po zabiegu splenektomii; ciąża. Ponadto warunkowym przeciwwskazaniem do szczepień objęte są noworodki urodzone przez matki zakażone HIV. Decyzję o nieszczepieniu takiego dziecka można cofnąć ale wyłącznie po specjalistycznej konsultacji z oceną wydolności jego układu odpornościowego.

 

ODCZYNY

Test tuberkulinowy, odczyt odczynu

 

BCG nie jest z natury szczepionką idealną i w pełni bezpieczną. Jest produkowana z pozbawionych zjadliwości (atenuowanych), ale żywych i posiadających zdolność do mnożenia się mutantów prątka gruźlicy bydlęcej. W przypadku wystąpienia odczynów poszczepiennych, pierwszy etap ich różnicowania wymaga znajomości statystycznie najczęstszej ewolucji odczynu i zmian, które uznane są za reakcje już patologiczne. Czasami ustalenie tego gdzie leży granica między zwykłym odczynem poszczepiennym a powikłaniem bywa wyjątkowo trudne. Dzieje się tak, ponieważ po szczepieniu BCG pewne ich elementy są wspólne, a różnią się jedynie natężeniem oraz czasem ustępowania. Stąd tak ważne jest by znać przejawy prawidłowej reakcji poszczepiennej.

 

PRAWIDŁOWE ODCZYNY POSZCZEPIENNE

 

Lata doświadczeń pozwoliły na poznanie pełnego obrazu „zwykłego" odczynu poszczepiennego BCG. Po prawidłowym, śródskórnym podaniu preparatu powstaje białawy bąbelek, najczęściej nie przekraczający średnicą 7-10 mm, który znika już po kilku minutach. W niektórych przypadkach, zwłaszcza u noworodków, w 2 lub 3 dniu po szczepieniu, w miejscu wstrzyknięcia powstaje kilkumilimetrowe nacieczenie z niewielkich rozmiarów pęcherzykiem o mętnej zawartości. Pęcherzyk utrzymuje się kilka dni, po czym przysycha i zmiana goi się samoistnie. Między 2 a 3 tygodniem pojawia się kolejne nacieczenie. Towarzyszy mu rumień i grudka, na której czubku powstaje kolejny pęcherzyk, tym razem z ropną zawartością. Z czasem pęcherzyk pęka, a na jego miejscu powstaje owrzodzenie pokryte płynem surowiczym, które następnie przysycha. Normalnie zmiana ziarninuje i goi się pod strupem ale jak pokazuje doświadczenie czasem może dojść do zropienia owrzodzenia, które jednak także pokrywa się w końcu strupem. Po okresie 8-10 tygodni gojenia strup odpada. W 95% przypadków w miejscu szczepienia powstaje biało-różowa blizna nie przekraczająca swoją średnicą 3-10 mm. Owrzodzenie oraz ropień zazwyczaj nie przekraczają w średnicy 10 mm u noworodków i 20 mm u starszych dzieci.

 

Innym charakterystycznym przejawem „prawidłowego" odczynu poszczepiennego są zmiany zachodzące w określonych węzłach chłonnych, odpowiednich dla spływu chłonki z miejsca wstrzyknięcia BCG. W świetle polskich norm, zalecających szczepienia w miejscu zewnętrznej górnej 1/3 części lewego ramienia, 5 cm poniżej barku, są to najczęściej węzły lewego dołu pachowego lub znacznie rzadziej węzły nadobojczykowe. Powiększone nie przekraczają zazwyczaj 10-15 mm w średnicy.

 

Na okoliczność przebytego szczepienia sporadycznie zdarza się, że obok wymienionych odczynów, pacjenci doświadczają stanów gorszego samopoczucia i osłabienia.

 

Zmiany w miejscu zabiegu oraz węzłów chłonnych nie traktuje się jako NOP a jako odrębną kategorię, tzw. poszczepienny zespół pierwotny.

 

NIEPOŻĄDANE ODCZYNY POSZCZEPIENNE

 

Ze względu na miejsce wystąpienia zmian, rozróżnia się kilka kategorii niepożądanych odczynów poszczepiennych.

 

Pierwszą z nich są zmiany miejscowe, do których zalicza się przyspieszony odczyn poszczepienny, znany również pod nazwą poronnego Fenomenu Kocha; owrzodzenie,  i/lub zmianę ropną o średnicy przekraczającej 10 mm u noworodka i 20 mm u dziecka starszego; a także ropień podskórny.

 

Następną kategorią są zmiany dotyczące regionalnych węzłów chłonnych. Pośród tego rodzaju zmian wymienia się powiększenie tychże węzłów – o średnicy ponad 10 mm; oraz ich zmiany ropne.

 

Innym rodzajem są zmiany uogólnione, związane z uogólnionym rozsiewem prątków BCG. Zaliczamy do nich rozsiew wielonarządowy; zapalenie kości i szpiku oraz zmiany w innych narządach i tkankach, takie jak zapalenie ucha środkowego, ropień pozagardłowy, zmiany węzłowe.

 

Istnieje też w końcu kategoria zmian związanych ze szczepieniem BCG, do których zalicza się keloid (bliznowiec); oraz zmiany o charakterze alergicznym w rodzaju wysypek, wyprysków, rumienia guzowatego, pryszczykowego zapalenia spojówek, zapalenia tęczówki.

 

U zdecydowanej większości osób szczepionych preparatem BCG, następujące po zabiegu NOP nie posiadają groźnego przebiegu i cofają się samoistnie. Należy jednak pamiętać żeby wszelkie zmiany obserwować, utrzymywać w czystości oraz nie wystawiać ich na działanie czynników drażniących. Na okoliczność ropnia podskórnego, koniecznością może stać się nacięcie lub nakłucie i oczyszczenie go z ropy. Antybiotyki podaje się bardzo rzadko. Robi się to wyłącznie na wypadek szczególnie silnych zakażeń zmian skórnych.

 

Osobom ze zmianami w węzłach chłonnych, zaleca się oczekiwanie na poprawę sytuacji. Okres rekonwalescencji wynosić może niekiedy jednak nawet kilkanaście miesięcy. W szczególnie ciężkich przypadkach, przy założeniu, że węzeł chłonny rozmięka, może zostać wskazane jego nacięcie, nakłucie, a nawet zlecona ograniczona interwencja chirurgiczna. Nie istnieją dowody na polepszenie się sytuacji po podaniu leków przeciwprątkowych.

 

W przypadku uogólnionego rozsiewu prątków stosuje się leczenie szpitalne oraz przeprowadza się ocenę wydolności układu odpornościowego. W najcięższych, przy czym niezwykle rzadko występujących przypadkach (ok. 0,59/1 000 000 – 1/10 000 000 szczepionych), rozwija się posocznica. Zazwyczaj kończy się to śmiercią a powodowane jest wrodzoną wadą układu odpornościowego.

 

Najczęstszą zmianą wywołaną z winy uogólnionego rozsiewu prątków, zmianą o pomyślnym rokowaniu (1/100 000 000 – 300/1 000 000 szczepionych) jest gruźlicze zapalnie kości i szpiku. Miejscem zmian chorobowych są przede wszystkim nasady i przynasadowe części kości długich. Jest to spowodowane wysokim poziomem ukrwienia tych miejsc, zwłaszcza w obrębie kończyn dolnych. Niejednokrotnie lokalizuje się zmiany na mostku i żebrach. Z kolei rzadziej na innych kościach. Zdecydowanie częściej występują u niemowląt i małych dzieci. Czasem rozsiew może dotknąć tylko jeden narząd.

 

Na wypadek toczenia (ok 1/100 000 szczepionych) lub keloidu (ok. 4/1 000 000 szczepionych) przeprowadza się odpowiednie leczenie dermatologiczne lub chirurgiczne.

 

SŁOWEM KOMENTARZA

 

Zapis o szczepieniu noworodków preparatem BCG w ciągu 24 godzin po urodzeniu został na chwilę obecną zarzucony, na rzecz obowiązku wykonania zabiegu jednocześnie ze szczepieniem wzw B lub w dowolnym momencie, przed wypisaniem dziecka do domu.

 

Przyczyną zmiany w treści obowiązujących przepisów stał się problem niedogodności wykonywania szczepienia BCG w trybie jednostkowym. Preparaty dostępne są w opakowaniach zawierających 10 lub 20 dawek. Sporym ułatwieniem dla personelu będzie możliwość przeprowadzania szczepień wśród wszystkich noworodków przebywających w danej chwili na oddziale. Jest to spełnieniem postulatów lekarzy oraz pielęgniarek pracujących z tak małymi dziećmi. Nie mają tu żadnego znaczenia odstępy między zabiegami, ponieważ zgodnie z przyjętymi wytycznymi, pomiędzy podaniem dwóch różnych od siebie szczepionek, w tym wypadku wzw B oraz BCG odstępy te mają prawo być dowolne. Wszystkie kluczowe informacje o odstępach między zabiegami zostały opublikowane w PSO, w części G - Organizacja szczepień.

 

Z powodu przeciwwskazań, nie zawsze można przeprowadzić szczepienie u noworodka. Wówczas zaleca się wykonać zabieg w jak najkrótszym odstępie czasu po ich ustąpieniu. Kryterium braku szczepienia stanowi brak wpisu w dokumentacji medycznej pacjenta.

 

Współcześnie odstąpiono od procedury weryfikacji wielkości blizny poszczepiennej. Stało się tak z powodu braku dowodów na związek między jej rozmiarem a odpornością nabywaną w wyniku szczepienia. Zrezygnowano również z powtórnego szczepienia BCG w 12 miesiącu życia na okoliczność nie wystąpienia u dziecka blizny poszczepiennej, odstąpiono od szczepień osób szczególnie narażonych na infekcję prątkiem gruźlicy, zarzucono konieczność wykonywania prób tuberkulinowych, które w zgodzie z ich przeznaczeniem powinny być przeprowadzane jedynie na okoliczność podejrzenia zakażenia gruźlicą.

 

W przypadku dzieci szczepionych z opóźnieniem można podać BCG równocześnie z innymi preparatami, jak i w dowolnym terminie od wykonania zabiegu szczepionką zabitą lub żywą podawaną doustnie. Należy przy tym pamiętać, że pomiędzy szczepionką BCG a szczepieniem przeciw odrze, śwince, różyczce oraz ospie wietrznej musi zostać zachowany 4 tygodniowy odstęp czasu.

 

Szczepienie przeciw gruźlicy obowiązuje wszystkie osoby, które nie ukończyły 19 roku życia. Podlegają mu również dzieci przybywające z krajów, na terenie których nie prowadzi się odpowiedniej profilaktyki. Według polskich przepisów, szczepieniom podlegają wszystkie osoby, których pobyt nad Wisłą przekroczył okres 3 miesięcy.

 

Wobec niezaszczepionych wcześniej dzieci, które nie ukończyły 15 roku życia, PSO zaleca uzupełnienie jedną dawką  preparatu BCG.

Wynalazcy szczepionkiKultury prątka gruźlicy


Powiązane artykuły:
Co to są szczepionki nieswoiste?
Czy wcześniaki można szczepić tak samo jak dzieci urodzone o czasie?
Europa: Ręka na pulsie zagranicznych służb sanitarnych
Gdynia: Przypadek gruźlicy w szkole
Indie: Nowy niezwykle groźny szczep gruźlicy w natarciu
Jak szczepić wcześniaki?
Jaroszowiec: Problem z przypadkiem lekoopornej gruźlicy
Kanada: Opracowano nową szczepionkę przeciwko gruźlicy
Konsekwencje nieszczepienia dzieci
Lubelskie: Więcej zachorowań na gruźlicę
Małopolskie: Coraz więcej młodych zapada na gruźlicę
Małopolskie: Rodzice nie szczepią, sanepid nakłada kary
Moja córka urodziła się w Anglii a tam odmówiono jej szczepionki przeciwko gruźlicy. Czy mogę zaszczepić ją w Polsce? Jak to zrobić?
Odstępy między szczepieniami
Polska: GIF wycofał z obrotu serię szczepionki BCG
Polska: GUS zbadał zachorowalność na wybrane choroby zakaźne w 2012 roku
Polska: Kolejna kampania UNICEF na rzecz Sierra Leone
Polska: Nowelizacja ustawy zwiększy skuteczność działań przeciwepidemicznych
Polska: Szczepionka przeciw gruźlicy wycofana z obrotu
Polska: ZZP wybiera dostawców szczepionek w ramach Programu Szczepień Ochronnych na rok 2013
Poznań: Gdy budzą się emocje, rozsądek idzie spać
Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej
Rozporządzenie Ministra Zdrowia
Rozporządzenie Ministra Zdrowia
Świat: Niebezpieczne badania krwi na gruźlicę
Świat: Potrzeba większych nakładów finansowych na walkę z gruźlicą wielolekooporną
Świat: WHO z optymizmem o sytuacji epidemiologicznej gruźlicy
Szczepienia obowiązkowe i zalecane
Szczepienia przed podróżą
USA: Fundacja wspomoże badania kliniczne nowej szczepionki przeciwgruźliczej
USA: Niedobór witaminy D sprzyja gruźlicy
USA: Ważne odkrycie na polu wykorzystania szczepionki BCG w walce z nowotworami pęcherza
Wielkopolskie: Gruźlica w przedszkolu
Wielkopolskie: Kolejne badania przedszkolaków w związku z gruźlicą
Wielkopolskie: Wzrasta liczba ognisk epidemicznych gruźlicy
Włochy: Pielęgniarka zaraziła gruźlicą 122 noworodki
O nas Kontakt

Korzystanie z portalu oznacza akceptację Regulaminu. Treści prezentowane na stronie mają wyłącznie charakter poglądowy i nie mogą stanowić jakichkolwiek porad medycznych. W celu diagnozy stanu zdrowia skonsultuj się z lekarzem.

Projekt współfinansowany ze środków Programu Operacyjnego
Innowacyjna Gospodarka